መግቢያ፡ ቋንቋ፣ ተፅኖ እና ያልተጠናቀቀው የብዝሐ ቋንቋ ፕሮጀክት
ቋንቋ የማንነት፣ የመንግሥት አስተዳደር እና በማንኛውም የፖለቲካ ሥርዓት ውስጥ የመሳተፊያ ዋነኛ ምሰሶ ነው። በብዝሐ ቋንቋ አገራት ውስጥ፣ የቋንቋ ፖሊሲ ዜጎች ከመንግሥት ጋር የሚግባቡበትን መንገድ ብቻ ሳይሆን፣ ማን ሥልጣን፣ ፍትሕ እና ዕድል እንደሚያገኝም ይወስናል። ኢትዮጵያ በዓለም ላይ በቋንቋ ብዝሃነት ከሚታወቁ አገራት አንዷ ስትሆን፣ በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 5 መሠረት ለሁሉም ቋንቋዎች የእኩልነት እውቅና ሰጥታለች። ሆኖም የዚህ መርህ ተግባራዊ አፈጻጸም እጅግ ያልተመጣጠነ ሆኖ ቆይቷል፤ ይህም በሕገ-መንግሥታዊ ቃል ኪዳን እና በተግባራዊ አሠራር መካከል ያለውን ሰፊ ክፍተት ያሳያል።
ይህ ክፍተት ይበልጥ ጎልቶ የሚታየው በታሪክም ሆነ አሁን በአማርኛ ቋንቋ ላይ በሚታየው ልዩ ትኩረት እና ከሌሎች ቋንቋዎች በተለይም በኢትዮጵያ በስፋት ከሚነገረው ከአፋን ኦሮሞ በላይ ተመራጭ ሆኖ በመቆየቱ ነው። ይህ ጽሑፍ የአማርኛ የበላይነት በኢምፓየር መስፋፋት ወቅት (ብዙ ምሁራን በቀጥታ ቅኝ አገዛዝ ብለው በሚፈርጁት) እንዴት እንደተፈጠረ፣ በተቋማዊ አሠራሮች እንዴት እንደቀጠለ እና ያስከተለውን ሰፊ ፖለቲካዊ፣ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ተጽዕኖ ይዳስሳል። በተጨማሪም፣ ከቅኝ ግዛት መፋታት አንጻር ሲታይ ይኸው ሀሳብ በእውቀት ማመንጫት፣ በሥልጣን አወቃቀር እና በማንነት ህልውና ላይ ሥር የሰደዱትን የቅኝ አገዛዝ ተጽዕኖዎች የሚዳሰስ ሁለንተናዊ የቋንቋ ፖሊሲ ማዕቀፍን ያመለክታል።
ከቅኝ ግዛት መፋታትን መረዳት እዚህ ጋር ወሳኝ ነው። ከቅኝ ግዛት መፋታት (Decoloniality) የፖለቲካ ነፃነትን ብቻ ሳይሆን፣ በዕውቀት እና በባህል ደረጃ የቅኝ አገዛዝን ዘላቂ ተጽዕኖዎች ለማስወገድ የሚጥር ሰፊ ምሁራዊ፣ ፖለቲካዊ እና ማህበራዊ ንቅናቄ ነው። መደበኛው የቅኝ አገዛዝ ካበቃ በኋላም የቅኝ አገዛዝ መዋቅሮች ለረጅም ጊዜ እንደሚቀጥሉ ይከራከራል። መሬቱ በ19ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ በወረራ ወደ ኢትዮጵያ ኢምፓየር ለተጠቃለለው የኦሮሞ ሕዝብ፣ የአማርኛ የበላይነት የዲኮሎኒያል ምሁራን “የተጽኖ ቅኝ-ገዢነት” (Coloniality of Power) የሚሉትን ማለትም የተወሰኑ ቋንቋዎችን እና ሕዝቦችን ከሌሎች በላይ የሚያስቀምጥ ዓለም አቀፋዊ የዘር እና የቋንቋ ተዋረድ ያሳያል። ስለሆነም የአማርኛን የበላይነት መታገል ተራ የአስተዳደር ማሻሻያ ሳይሆን፣ ከቅኝ ግዛት የመፋታት ተግባር ነው።
የአማርኛ የበላይነት የታሪክ መሠረቶች፡ የኦሮሚያ “ቅኝ ግዛት”
የአማርኛ የበላይነት በ19ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ በዘመናዊቷ የኢትዮጵያ መንግሥት ምስረታ ሂደት ውስጥ በጥልቀት የተተከለ ነው። የኢትዮጵያ ኢምፓየር ኦሮሚያን ጨምሮ የተለያዩ አካባቢዎችን በወታደራዊ ወረራ ሲቀላቅል፣ አማርኛ የአስተዳደር፣ የወታደራዊ ዕዝ እና የግብር ቋንቋ ሆነ። ይህ ገለልተኛ ወይም ተግባራዊ ምርጫ ብቻ ሳይሆን ፖለቲካዊ ምርጫ ነበር፤ የቋንቋ ማዕከላዊነትን ለማምጣት፣ ባህልን ለመዋጥ እና ሕዝቦችን ለመቆጣጠር ጥቅም ላይ ውሏል። ይህም ስልታዊ በሆነ መንገድ በአካባቢው ቋንቋዎች እና ማንነቶች ኪሳራ ላይ የተከናወነ ነበር።
በዚህ ወቅት አፋን ኦሮሞ እንደ አስተዳደር፣ ትምህርት እና ሕግ ካሉ መደበኛ መስኮች ሆን ተብሎ ተገልሎ እንዲቆይ ተደርጓል። ታዋቂው ምሁር ኤርነስት ጌልነር ኢትዮጵያን “የብሔሮች እስር ቤት” ሲል ገልጿታል። በደቡብ ኢትዮጵያ የተሸነፉ ሕዝቦች ቋንቋዎች ተከልክለው ነበር፤ ለትምህርትም ሆነ ለአካባቢ አስተዳደር አገልግሎት እንዳይውሉ ተደርጓል። ይህ ፖሊሲ በ1933 በትምህርት ሚኒስትሩ ሳህለ ጸዳሉ አማካኝነት “አረማዊ ቋንቋዎች” ተብለው የተጠሩት እንዲታገዱ ጥሪ ሲቀርብ በግልጽ ታይቷል። በ1968 ታዋቂው ብሪታንያዊ አንትሮፖሎጂስት ፖል ባክስተር በአርሲ ክፍለ ሀገር የኦሮሞ ቋንቋ ታግዶ እንደነበር ዘግቧል። በእርሱ አገላለጽ ኦሮሞ ምንም ዓይነት ኦፊሴላዊ ደረጃ ተነፍጎት ነበር፤ በአፋን ኦሮሞ ማተም፣ መስበክ፣ ማስተማር ወይም የሚዲያ ስርጭት ማድረግ አይፈቀድም ነበር።
አማርኛ ህጋዊ ቋንቋ ሆኖ ተቋማዊ ሲደረግ፣ አፋን ኦሮሞ ግን ለመደበኛ ላልሆኑ፣ ለቤት ውስጥ እና ለቃል ንግግር ብቻ እንዲያገለግል ተደርጓል። ይህ ታሪካዊ ሂደት በተከታታይ ገዥዎች ከኢምፔሪያል ዘመን እስከ ሶሻሊስቱ ደርግ እና አሁን ባለው የፌዴራል ሥርዓት የቀጠለ የቋንቋ ተዋረድ መሠረት ጥሏል። እ.ኤ.አ በ1991 ኢትዮጵያ የብሔር ፌዴራሊዝምን ከተቀበለች በኋላም፣ የአማርኛ መዋቅራዊ ብልጫዎች በአብዛኛው ሳይነኩ ቆይተዋል። ሕገ-መንግሥቱ የቋንቋ ብዝሃነትን ቢቀበልም፣ የመንግሥት የሥራ ሥርዓቶች የቀደመውን ማዕከላዊ የቅኝ አገዛዝ ደንቦችን ማንጸባረቃቸውን ቀጥለዋል።
ለኦሮሞ ሕዝብ ይህ ታሪክ ረቂቅ አይደለም። ረቂቁ የ‘ገዳ’ ሀገር በቀል ዲሞክራሲያዊ አስተዳደር እና የዕውቀት ሥርዓት ታፍኖ ነበር፤ ቋንቋውም ከሕዝብ ሕይወት ተደምስሶ ነበር። ትርጉም ያለው ሥልጣን ያለው አመራር ተነፍገው እና ነፃ ማህበራዊ ሕይወት እንዳይመሩ ተከልክለው፣ የኦሮሞ ሕዝብ ለረጅም ጊዜ ለጭቆና እና ለብዝበዛ ተዳርገዋል። ይህ ጥቃት በኦሮሞ ብሔራዊ ማንነት፣ በባህል ቅርስ፣ በሃይማኖታዊ እና ፖለቲካዊ ተቋማት ላይ ያነጣጠረ ዘርፈ-ብዙ ጥቃት ነበር። እንደ አሰፋ ጃለታ እና መሐመድ ሐሰን አገላለጽ፣ ኦሮሞው በገዛ መሬቱ ላይ መብት አልባ፣ መሬት አልባ፣ የሚበደል እና የሚበዘበዝ ሁለተኛ ዜጋ ሆኖ ተቆጥሯል። ከቅኝ ግዛት የመፋታት ቲዎሪ እንደሚያስተምረን፣ ቅኝ-ገዢነት በመደበኛ የፖለቲካ መዋቅር ለውጥ ብቻ አያበቃም። በዕውቀት አደረጃጀት፣ በትምህርት እና በመንግሥት ግንኙነት ውስጥ ይቀጥላል። የቀጠለዉ የአማርኛ ቋንቋ የበላይነት ለኦሮሞ ሕዝብ ያለፈ ጊዜ ቅኝ ተገዢነት እንዳልተወገደ ሕያው አሻራ ነው።
የቋንቋ መብትን የሚያስከብሩ ተቋማዊ ዘዴዎች፡ የተፅኖ ቅኝ–ገዢነት በተግባር
አኒባል ኩይጃኖን ጨምሮ ከቅኝ ግዛት የመፋታት አስተሳሰብ አራማጆች ቅኝ-አገዛዝ ሦስት ደረጃዎች ያሉት ዓለም አቀፋዊ የኃይል ሚዘን ሥርዓት እንደፈጠረ ይከራከራሉ፤ የኃይል ተጽኖ ቅኝ-ገዢነት (የዘር/የብሔር ተዋረድ)፣ የዕውቀት ቅኝ-ገዢነት (አገር በቀል የዕውቀት መንገዶችን ማሳነስ) እና የህልውና ቅኝ-ገዢነት (ባዕድ የሰብአዊነት እሴቶችን መጫን)። በኢትዮጵያ አውድ እነዚህ ደረጃዎች የሚንጸባረቁት በአማርኛ የበላይነት ነው፤ ይኸው የበላይነት ደግሞ የአፋን ኦሮሞ ተናጋሪዎችን ስልታዊ በሆነ መልኩ የሚጎዳ ነው።
የሲቪል ሰርቪስ እና የሥራ መዋቅሮች
በፌዴራል የሥራ ስምሪት ልማዶች ውስጥ የሚስተዋለው የቋንቋ እኩልነት አለመኖር፣ የቋንቋ መድልዎ ጉልህ ማሳያ ነው። በእውነቱ ብላታ የተደረገ ጥናት እንደሚያሳየው የአፋን ኦሮሞ ተናጋሪዎች የሕዝቡን “34.5 በመቶ” ያህሉን ቢሸፍኑም፣ በፌዴራል ሲቪል ሰርቪስ ውስጥ ያላቸው ድርሻ 7.9 በመቶ ብቻ ነው። በአንጻሩ “29 በመቶ” የሚሆነውን ሕዝብ የሚወክሉት አማርኛ ተናጋሪዎች 68.5 በመቶ የሚሆነውን የሥራ መደብ ይዘዋል። ይህ ልዩነት በአጋጣሚ የመጣ አይደለም። የሲቪል ሰርቪስ ፈተናዎች የሚሰጡት በአማርኛ ነው፣ የቅጥር ሂደቶች የአማርኛ ብቃትን ይጠይቃሉ፣ እንዲሁም የውስጥ ግንኙነቶች የፖሊሲ ሰነዶችን እና የአፈጻጸም ግምገማዎችን ጨምሮ በአማርኛ ይከናወናሉ። የሥራ ዕድገት በአማርኛ ቋንቋ ችሎታ አካባቢ በመንቀሳቀስ ላይ የተመሠረተ ነው። ስለዚህ የአማርኛ ቋንቋ ብቃትን የሚጠይቀዉ መስፈርት የአፋን ኦሮሞ ተናጋሪዎችን ስልታዊ በሆነ መንገድ የሚያገል እና በመንግሥት መዋቅር ውስጥ ያላቸውን የመወዳደር ደረጃ የሚያዳክም መሣሪያ ሆኗል።
የፍትሕ ተደራሽነት እና የህግ ተግባቦት
ፍትሕ የማግኘት መብት መሠረታዊ መብት ቢሆንም የቋንቋ መሰናክሎች በኢትዮጵያ የፍትሕ ሥርዓት ውስጥ ተመጣጣኝ ተሳትፎ እንዳይኖር ገድበዋል። የሕግ እና የደንብ መግለጫዎች፣ ይፋዊውን የሕግ መጽሔት (‘ነጋሪት ጋዜጣ’) ጨምሮ፣ በዋናነት በአማርኛ ብቻ ይታተማሉ።። መሠረታዊ ቋንቋቸው አፋን ኦሮሞ ለሆኑ ዜጎች፣ እነዚህን ሕጎች ለመረዳት፣ በሕግ ሂደቶች ውስጥ ለመሳተፍ እና መብቶችን ለማስከበር ከፍተኛ እንቅፋት ይፈጥራል። ወጥ የሆነ የብዝሐ ቋንቋ የሕግ ማዕቀፍ አለመኖሩ የፍትሃዊነትን እና በሕግ ፊት እኩል የመጠበቅን መርሆች ያዳክማል። ይህን ከቅኝ ግዛት መፋታት “የእውቀት ሥርዓት ውድመት“ /epistemicide/ ብሎ የሚጠራው ፅንሰ-ሐሳብ መገለጫ ነው፤ ማለትም ሌሎች የዕውቀት እና የግንኙነት ሥርዓቶች በሕግ ፊት እንዳይታዩ በማድረግ ስልታዊ በሆነ መንገድ እንዲጠፉ ማድረግ ነዉ።
ተምሳሌታዊ እና ሥነ–ሥርዓታዊ የበላይነት
ከመደበኛ ተቋማት ባሻገር ቋንቋ ተምሳሌታዊ ኃይል አለው። አማርኛ ለረጅም ጊዜ ከመንግሥት ሥልጣን፣ ከብሔራዊ ማንነት እና ከፖለቲካዊ ሕጋዊነት ጋር ተቆራኝቶ ቆይቷል። ዋና ዋና ብሔራዊ ሥነ-ሥርዓቶች፣ የመንግሥት ማስታወቂያዎች እና የፕሬዝዳንታዊ ንግግሮች በአብዛኛው በአማርኛ ይከናወናሉ። ይህ ተምሳሌታዊ የበላይነት “ቁምነገር ያላቸው” ብሔራዊ ጉዳዮች የአማርኛ ተናጋሪዎች ብቻ እንደሆኑ፣ ሌሎች ቋንቋዎች እና ተናጋሪዎቻቸው ግን ሁለተኛ ደረጃ እንደሆኑ የሚያሳይ ግንዛቤን ያጠናክራሉ። ለኦሮሞ ሕዝብ እንዲህ ያሉት ተምሳሌታዊ የሥልጣን መዋቅሮች የመገለል ስሜትን ያባብሳሉ፤ የዕለት ተዕለት ሕይወታቸው ውስጥ የቅኝ ግዛት ተገዥዎች መሆናቸውን የሚያስታውሷቸው ተጨባጭ ቀስቃሽ ማስታወሻዎች ናቸው።
የትምህርት መዋቅሮች እና የቋንቋ ተዋረድ፡ የዕውቀት ቅኝ–ገዢነት
የትምህርት ሥርዓቱ የቋንቋ እኩልነትን በማምረት ረገድ ማዕከላዊ ሚና ይጫወታል። በፌዴራል ዘመን የአፍ መፍቻ ቋንቋ ትምህርት ቢስፋፋም፣ ከፍተኛ ትምህርት እና የሙያ ዕድገት አሁንም ከአማርኛ እና በተወሰነ መልኩ ከእንግሊዝኛ ጋር በጥብቅ የተቆራኙ ናቸው። በእንግሊዝኛ የብቃት ፈተና የወደቁ ተማሪዎች በሌሎች ዘርፎች ያላቸው ዕውቀት ምንም ይሁን ምን ዩኒቨርሲቲ መግባት አይችሉም። በዋናነት በአፋን ኦሮሞ የተማሩ ተማሪዎች በአማርኛ ወደሚመሩ ሥርዓቶች ሲሸጋገሩ ድንገተኛ እንቅፋት ይገጥማቸዋል፤ ይህም ተወዳዳሪነታቸውን እና የዕድል ተደራሽነታቸውን ይገድባል። በመሆኑም የቋንቋ ተዋረድ በትምህርት ውጤቶች እና በሙያ እድገት መስመሮች ላይ በጥልቀት ይንጸባረቃል።
ይህም ኬንያዊው ጸሐፊ ንጉጊ ዋ ቲዮንጎ የነቀፈውን የቅኝ አገዛዝ የትምህርት ሞዴል ያንጸባርቃል፤ እርሱም አንድ ልጅ ራሱን የሚያውቀው በገዛ ባህሉ ሳይሆን በለንደን እና በኒውዮርክ በኩል ነው ሲል ተከራክሯል። በኦሮሞ አውድ ስታይም አንድ ልጅ መንግሥትን በአማርኛ በኩል እንዲመለከት ይደረጋል፤ የቅኝ ገዢውን ቋንቋ እንደ ተፈጥሮአዊ፣ የራሱን ደግሞ እንደ ዝቅተኛ አድርጎ ይወስዳል። ከቅኝ ግዛት መላቀቅ “አእምሮን ነፃ ማውጣት” እነዚህን ወደ ውስጥ የሰረጹ ትረካዎችን ውድቅ ማድረግ እና በቅኝ አገዛዝ ሥረዓት የተበታተነውን ማንነት መልሶ ለማግኘት ጥሪ ያቀርባል። ትክክለኛ የትምህርት ፖሊሲ ተማሪዎች መጀመሪያ የራሳቸውን ማህበረሰብ ባህል እና አካባቢ እንዲያጠኑ፣ ከዚያም ከሌሎች ጋር እንዲያዛምዱ ማስቻል አለበት። ሆኖም በኢትዮጵያ የኦሮሞ ተማሪዎች የራሳቸውን ባህላዊና አካባቢያዊ እዉነታዎች በእኩልነት እንዲያውቁት የሚደረገው ጥረት እጅግ አነስተኛ ነው።
የቋንቋ እኩልነት አለመኖር በኦሮሞ ላይ የሚያስከትላቸው ሰፊ መዘዞች
ለጋራ የዜግነት ማንነት ግንባታ መሰናክሎች
የጋራ የዜግነት ማንነት (a shared civic identity) ሁሉንም ባሳተፈ ተግባቦት ላይ የተመሠረተ ነው። ዋና ዋና ብሔራዊ ውይይቶች በዋናነት በአማርኛ ሲከናወኑ፣ ከፍተኛው የኦሮሞ ሕዝብ ክፍል በትረካ ወይም በትርጉም በኩል በተዘዋዋሪ እንዲሳተፍ ይገደዳል። ይህ አለመመጣጠን ዲሞክራሲያዊ ተሳትፎን ያዳክማል እናም እውነተኛ ሁሉን አቀፍ ብሔራዊ ውይይት እንዳይፈጠር ይገድባል።
ማህበራዊ እንቅስቃሴ እና ኢኮኖሚያዊ ዕድል
የቋንቋ ብቃት በግለሰብ የሕይወት ዕድሎች ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ ያሳድራል። ከኦሮሚያ የመጡ አማርኛ የማይናገሩ ዜጎች የፌዴራል ሥራ ሲፈልጉ ወይም ከፍተኛ ትምህርት ሲከታተሉ ተጨማሪ መሰናክሎች ይገጥሟቸዋል። በጠበቆች፣ በሐኪሞች፣ በኢንጂነሮች እና በሲቪል ሰርቫንቶች መካከል ሊኖር የሚገባው ሙያዊ ትስስር በቋንቋ ልዩነት ምክንያት የተገደበ ነው፤ ይህም በክልሎች መካከል ያለውን እንቅስቃሴ እና ውህደት ይገድባል።
በክልል እና በፌዴራል መካከል ውጥረቶች
እንደ ኦሮሚያ ያሉ ክልላዊ መንግሥታት በአፋን ኦሮሞ ላይ የተመሠረተ የአስተዳደር ሥርዓት ዘርግተዋል፤ ሆኖም በዋናነት በአማርኛ ከሚሠሩ የፌዴራል ተቋማት ጋር መስተጋብር መፍጠር አለባቸው። ይህ ሚዛኑን ያልጠበቀ ሸክም ይፈጥራል፤ ክልላዊ ባለሥልጣናት ሁለት ቋንቋ ተናጋሪ መሆን ሲገባቸው፣ የፌዴራል ባለሥልጣናት ግን በአንድ ቋንቋ ብቻ ይሠራሉ። እንዲህ ዓይነቱ አለመመጣጠን በክልላዊ የራስ ገዝ አስተዳደር እና በፌዴራል ማዕከላዊነት መካከል ለሚፈጠረው ውጥረት አስተዋጽኦ ያደርጋል። መሆን የነበረበት የፌዴራል ባለስልጣናት ቢያንስ ሁለት ቋንቋ የመናገር ግዴታ ልጣልባቸዉ በተገባ ነበር።
በመዋቅሩ ውስጥ ያለው አእምሮ / the Mind in the Structure
በኦሮሚያ ከተሞች እና ቢሮክራሲ ውስጥ አማርኛ አሁንም የበላይነቱን ይዟል፤ ሆኖም በዓለም ላይ የትኛውም ቋንቋ በገጠር አካባቢ ብቻ ተወስኖ ሙሉ አቅሙን ማዳበር አይችልም። ይባስ ብሎ የኦሮሚያ መንግስት “ዋና ከተማዬ” ናት በሚለው ፊንፊኔ ከተማ እንኳ አፋን ኦሮሞ የከተማዋ የሥራ ቋንቋ አይደለም። ከምንም በላይ በአብዛኛው ሕዝብ የሚነገር ቋንቋ የሀገሪቷ የፌዴራል የሥረ ቋንቋ ወይም ብሔራዊ ቋንቋ ያልሆነበት ሀገር ኢትዮጵያ ብቻ ናት። በአፋን ኦሮሞ ተናጋሪዎች ተከባ ሳለች እንደ ደሴት የባዕድ ቋንቋ ብቻ የሚታወራ ከተማ በዓለም ላይ ብትኖር ፊንፊኔ ናት። ይህ እውነታ በኦሮሚያ ውስጥ ያለውን ውድቀት ያሳያል፤ አፋን ኦሮሞ በኦሮሚያ ክልል ውስጥ እንኳ ሊኖረው የሚገባውን ተቋማዊ ደረጃ እና እድገት አላገኘም።
ለዚህ ምክንያቱ በከፊል የአሁኑ አመራር በቅኝ ግዛት በተቀረጸው አስተሳሰብ ምክንያት ሲሆን፣ ይኸው አመራር በፖሊሲዎችም ሆነ በተግባሮቹ በኩል የአማርኛን የበላይነት ማስቀጠሉን ቀጥሏል፤ በከፊል ደግሞ ፈጽሞ ሳይፈርሱ በቆዩ የቅኝ ግዛት መዋቅሮች ምክንያት ነው። እንደ ንጉጊ ዋ ቲዮንጎ ባሉ ጸሐፊዎች “አእምሮን ነፃ ማውጣት” የቅኝ ገዢውን ቋንቋ፣ እሴቶች እና ወደ ውስጥ የሰረጹ ትርክቶችን ውድቅ የማድረግ የግል እና የጋራ ፕሮጀክት መሆን አለበት። ለኦሮሞ ሕዝብ ይህ ማለት በቅኝ አገዛዝ የተበታተነውን ማንነቱን መልሶ ማግኘት እና “ማስታወስ” ማለት ነው፤ ይህም ከራሳቸው ተቋማት እና አመራር ይጀምራል።
የፖለቲካ ተለዋዋጭነት እና ውክልና
በሕገ-መንግሥታዊ የብዝሐ ቋንቋ አጠቃቀም እና በተግባራዊ አፈጻጸም መካከል ያለው ልዩነት ጥልቅ ፖለቲካዊ አንድምታ አለው። ቋንቋ ከውክልና፣ ከማንነት እና ከሥልጣን ጉዳዮች ጋር ተሳስሮ የፖለቲካ ንግግር ማዕከላዊ ጉዳይ ሆኗል። እንደ እውነቱ ብላታ ክርክር ከላይ ከተጠቀሱት ነጥቦች ጋር በሚጣጣም መልኩ ከ1991 በኋላ የቀጠለው የአማርኛ የበላይነት የተገባው የተሃድሶ ቃል ኪዳን እንዳልተሟላ ያሳያል፤ የቋንቋ አለመመጣጠን ታሪካዊ የቅኝ አገዛዝ ተዋረዶች በአዲስ ተቋማዊ መልክ እንደቀጠሉ ማሳያ ተደርጎም ይወሰዳል።
መለቀቅ (መፋታት) እና ነፃነት፡ በኦሮሞ ትግል ቁልፍ ልዩነት
የኦሮሞን ሕዝብ ሁኔታ በአግባቡ ለመፍታት፣ በ’መለቀቅ’ (Emancipation) እና በ’ነፃነት’ (Liberation) መካከል ያለውን ልዩነት መረዳት ይገባል። መለቀቅ በነባሩ ጭቆና ሥርዓት ውስጥ የውስጥ ማሻሻያ ማምጣት ነው፤ ለምሳሌ ጥቂት ተጨማሪ የመንግሥት ሥራ ቦታዎችን ማግኘት ወይም ጥቂት ሕጎችንና መዋቅሮችን ማሻሻል ሊሆን ይችላል፤ አጠቃላይ የቅኝ ግዛት መዋቅሩ ግን ሳይለወጥ መቆየቱ ነው። በአንጻሩ ደግሞ ነፃ መውጣት ሥር ነቀል የፖለቲካ እና ኢኮኖሚ ነጻነት፣ እንዲሁም የዕውቀት ነጻነት ይፈልጋል።
ከ1994 በኋላ ያለችው ደቡብ አፍሪካ ለዚህ እንደ ማስተማሪያ ታሪክ ትጠቀሳለች። የነፃነት ንቅናቄው ከአፓርታይድ ወደ ማላቀቅ ኃይል ተቀይሮ ከእውነተኛ ዲኮሎኒያላይዜሽን ይልቅ ሊበራል ዲሞክራሲን በማክበር ተወሰነ። ጥቁሩ ሕዝብ አሁንም በድህነት ዉስት ተዘፍቆ ቀረ፤ የቅኝ አገዛዝ ኢኮኖሚም እንደነበረ ቀጠለ። በተመሳሳይ በኢትዮጵያ ከ1991 በኋላ የመጣው የብሔር ፌዴራሊዝም ነፃ ማውጣት ሳይሆን ማላቀቅ ነበር፤ የተወሰነ ባህላዊ እውቅና ቢሰጥም በአማርኛ ላይ የተመሠረተውን የፌዴራል ሥልጣን መዋቅር ግን አልቀየረውም። ተወላጁ ልሂቃን (አድርባዮቹ) የብሔረሰብ ማንነታቸው ምንም ይሁን ምን የቅኝ ግዛት ዘመናዊነት ሰለባ ሆነው ቀጥሏል፤ አማርኛን በስርዓት ተምረው የቅኝ ግዛት አስተዳደራዊ አመክንዮን ተቀብለዋል። አጀንዳቸው ሥርዓቱን መለወጥ ሳይሆን የቀድሞውን ልሂቃን መተካት ብቻ ነው።
ለኦሮሞ ሕዝብ እውነተኛ ነጻ መውጣት ማለት ከቅኝ ግዛት የኃይል ማዕቀፍ መላቀቅ ማለት ነው። ማለትም የፌዴራል ጉዳዮች በአማርኛ መመራት አለባቸው የሚለውን እምቢ ማለት ነው። አፋን ኦሮሞን እንደ ምልጃ መጠየቅ ሳይሆን እንደ መብት የትምህርት፣ የምርምር፣ የሕግ እና የአስተዳደር ሙሉ ቋንቋ ማድረግ ማለት ነው። ከቅኝ ግዛት መፋታት የሚጠይቀው “የዳርቻ አስተሳሰብ” ማለትም ከቅኝ ተገዢው አውድ ዕውቀትን ማመንጨት ስሆን የኦሮሞ ምሁራን፣ መምህራን እና ዜጎች ፅንሰ-ሀሳቦቻቸውን ወደ አማርኛ ወይም ወደ ምዕራባዊ ማዕቀፎች እንዳይተረጉሙ፣ ይልቁንም በራሳቸው ትክክለኛነት ላይ እንዲጸኑ ይጠይቃል።
ይህንን በቀላል ምሳሌ እንመልከተው። በጎጆ ውስጥ ያለ ወፍ ነጻ አይደለም፤ እሱ ቁጥጥር ሥር ነው። የጎጆውን በር መክፈት እና ወፉን ማውጣት መልቀቅ ነው፤ ይህ የምርኮን ሁኔታ የሚያበቃዉ ተጨባጭ እርምጃ ነው። ወፉ በሰማይ ላይ በመብረር በፈለገው ቦታ መሄድ ሲችል፣ እሱ በነጻነት ሁኔታ ውስጥ ይገኛል፤ ይህ ደግሞ የዚያ እርምጃ ውጤት ነው። የኦሮሞ ህዝብም ነፃ ወጣ የሚባለዉ የራስን ዕድል በራስ መወሰንን በነፃ የህዝብ ተሳትፎ ማረጋገጥ ስችል ብቻ ነው።
የቋንቋ ፖሊሲን እንደገና መቅረጽ፡ ወደ ቋንቋ እኩልነት እና ከቅኝ ግዛት መፋታት የሚወስደው ተግባር
ከአማርኛ የበላይነት መፋታት ማለት ከተምሳሌታዊ እውቅና ባሻገር የሆነን ነገር ይጠይቃል፤ ከቅኝ ግዛት የመፋታት መርሆች ላይ የተመሠረተ መዋቅራዊ ለውጥ ይጠይቃ። ለኢትዮጵያ—በተለይም በኦሮሚያ ውስጥ—የሚከተሉትን አካላት ያካተተ ሁለንተናዊ የቋንቋ ፖሊሲ ያስፈልጋል። መጀመሪያ ተቋማዊ የብዝሃ ቋንቋነት እሳቤን መተግበር፤ የፌዴራል ተቋማት በዕለት ተዕለት ሥራዎቻቸው ውስጥ በርካታ የሥራ ቋንቋዎችን መፍቀድ፣ የትርጉም እና የአስተርጓሚ አገልግሎቶችን ማቅረብ፣ እንዲሁም የውስጥ ግንኙነቶች በአፋን ኦሮሞ እና በሌሎች ዋና ዋና ቋንቋዎች ተደራሽ መሆናቸውን በማረጋገጥ ወደ እውነተኛ የብዝሃ ቋንቋ የሥራ ቦታዎች እንዲሸጋገሩ ማድረግ። ይህም የብዝሃ ቋንቋነትን ከሕገ መንግሥታዊ ሃሳብ ብቻ ወደ ተግባራዊ እውነታነት ማሸጋገር ነው።
ይህም በሲቪል ሰርቪስ ቅጥር እና የዕድገት ማሻሻያዎች መታጀብ አለበት። የብዙሃን ቋንቋ ብቃትን እንደ ትልቅ ሀብት የሚመለከቱ ሂደቶችን በመቅረጽ፣ አላስፈላጊ የቋንቋ መሰናክሎችን ማስወገድ እና የሲቪል ሰርቪሱ የኢትዮጵያን ተጨባጭ የቋንቋ ብዝሃነት እንዲያንጸባርቅ ማድረግ ያስፈልጋል። የብዝሃ ቋንቋ የሕዝብ አገልግሎቶችን ማስፋፋት እኩል አስፈላጊ ነው፤የጤና ተቋማት አገልግሎት፣ የሕግ ድጋፍ፣ አስተዳደር እና የንግድ ግንኙነቶች በአፋን ኦሮሞ እና በሌሎች ዋና ዋና ቋንቋዎች ተደራሽ መሆን አለባቸው። በሕግ እና በሕግ አውጪው ዘርፍ፣ ሕጎች በአፋን ኦሮሞ ጭምር መታተም አለባቸው፣ የፍርድ ቤት ሂደቶች የትርጉም አገልግሎትን ማረጋገጥ አለባቸው። በመጨረሻም፣ የትምህርት ማሻሻያ የአፍ መፍቻ ቋንቋ ትምህርትን በሁሉም ደረጃዎች (ከፍተኛ ትምህርትን ጨምሮ) ማጠናከር፣ በአፋን ኦሮሞ የምርምርና የሙያዊ አገልግሎት ቋንቋ መዘርጋቱን ማረጋገጥ ነው።
የብዝሃ ቋንቋ ሕዝባዊ መድረክ ግንባታ
የብዙኃን ማሰራጫ ሚዲያዎች፣ የሲቪክ ትምህርት እንዲሁም የፖለቲካ ውይይቶች በብዝሃ ቋንቋዎች መከናወን ብቻ ሳይሆን፣ የእያንዳንዱ ቋንቋ ተናጋሪዎች ብዛትና የህብረተሰቡ ኢኮኖሚያዊ አስተዋጽኦ ተመጣጣኝ ሽፋን እንዲያገኝ ማድረግ ይገባል። በተለይም አፋን ኦሮሞ ከሌሎች ቋንቋዎች በተናጋሪዎች ብዛት እንዲሁም በሀገሪቱ ኢኮኖሚ ውስጥ ከሚጫወተው ወሳኝ ሚና አንጻር፣ በሚዲያ፣ በትምህርትና በፖለቲካ ውይይቶች ላይ ተመጣጣኝ ትኩረትና ቦታ ሊሰጠው ይገባል። ይኸውም ብሔራዊ ክርክሮችን በአፋን ኦሮሞ ማሰራጨት፣ የትምህርት ይዘቶችን በዚህ ቋንቋ ማዘጋጀት፣ እንዲሁም የኦሮሞ ሕዝብ ለሀገር ልማት ያበረከተውን ኢኮኖሚያዊ አስተዋጽኦ በሚዲያዎች ላይ በተመጣጣኝ ሁኔታ ማንጸባረቅን ይጠይቃል። እንደነዚህ ያሉ ጥረቶች ሁሉን አቀፍ “የዜግነት ማንነት” ግንባታ ውስጥ በጣም አስፈላጊ ብቻ ሳይሆኑ፣ በተጨባጭ የህዝብ ብዛትና ኢኮኖሚያዊ እውነታ ላይ የተመሠረተ ፍትሐዊ የቋንቋ ፖሊሲ መሠረት ናቸው።
ለኦሮሚያ የሚኖረው አንድምታ፡ ከቅኝ ግዛት የመፋታት ተግባራዊ አተገባበር
በኦሮሚያ ዉስጥ አፋን ኦሮሞ በአማርኛ ላይ የበላይነት እንዲኖረው ማድረግ አንዱን የጭቆና ሥርዓት በሌላ የመተካት ጉዳይ ሳይሆን፣ በቅኝ ግዛት የተፈጠረውን ታሪካዊ አለመመጣጠን ለማስተካከል የሚደረግ መዋቅራዊ አስፈላጊነት ነው። አፋን ኦሮሞን በአስተዳደር፣ በትምህርት እና በሕዝብ ሕይወት ውስጥ ወደ ላቃ ደረጃ ማድረስ የኦሮሞ ዜጎችን ለማብቃት እና ለብዙ አሥርተ ዓመታት የነበረውን የአማርኛ የበላይነት ለማስወገድ ብቸኛው መንገድ ነው። ብሔራዊ አንድነት ሊኖር የሚችለው “አንድነት” በዲኮሎኒያል ትርጉም ሲገለጽ ብቻ ነው፤ ይህም የአፋን ኦሮሞን የበላይነት ለእውነተኛ እኩልነት እንደ ቅድመ ሁኔታ የሚቀበል ነው። ስለሆነም ሚዛናዊ ፖሊሲ ማለት በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል እኩል ደረጃ ማለት ሊሆን አይችልም፤ ይልቁንም አፋን ኦሮሞን እንደ ክልላዊ ቋንቋ ቅድሚያ መስጠት እና ለፌዴራል ሥራ ደግሞ ውስን ባለሁለት ቋንቋ አጠቃቀምን በመጠበቅ የኦሮሞ ዜጎች ዳግመኛ እንዳይበደሉ ማድረግ ማለት ነው።
ሆኖም ይህ ተራ የፖሊሲ ማስተካከያ ብቻ አይደለም፤ ከቅኝ ግዛት የመፋታት ትግል ነው። ኬንያዊው ደራሲ ንጉጊ ዋ ቲዮንጎ እንደጻፈው፣ የቋንቋችንን ማንነት መፈለግ ነፃነትን ከሚጠይቁ በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ አብዮታዊ አንደበቶች ጋር ዳግመኛ የመገናኘት ጥሪ ነው። ይህ የሰው ልጅ እውነተኛ ቋንቋን—የትግል ቋንቋን—የማግኘት ጉዞ ነው። ትግል ታሪክን ይፈጥራል፤ እኛንም ይቀርጻል። ለኦሮሞ ሕዝብ፣ ትግሉ በየትኛውም ቦታ ማለትም በትምህርት ቤቶች፣ በፍርድ ቤቶች፣ በሲቪል ሰርቪስ ቢሮዎች እንዲሁም በዕለት ተዕለት ንግግሮች ውስጥ ይጀምራል።
ማጠቃለያ፡ ያልተቋጨው የብዝሃ ቋንቋ ፕሮጀክት እና ወደ ነጻነት ጉዞ
የኢትዮጵያ ሕገ-መንግሥት በቋንቋ እኩልነት መሠረት ላይ የተገነባ ብዝሃ ፌዴራላዊ ሥርዓትን ያልማል። ሆኖም በተግባር መንግሥት አሁንም ታሪካዊ ማዕከላዊ የቅኝ አገዛዝ ማዕቀፍ ውስጥ ሆኖ ለአማርኛ ቅድሚያ ይሰጣል። ይህ የቋንቋ ክፍተት ተራ ተግባራዊ ጉዳይ ብቻ ሳይሆን በፌዴራል ምኞቶች እና በነባር የቅኝ አገዛዝ ውርሶች መካከል ያለውን ጥልቅ ውጥረት ያንጸባርቃል። የፌዴራል ተቋማት እውነተኛ የቋንቋ ብዝሃነትን እስካላንጸባረቁ ድረስ፣ የእኩልነት ተስፋው ሳይፈጸም ይቆያል።
ከቅኝ ግዛት የመፋታት ፅንሰ-ሐሳብ የሚያስተምረን ቅኝ ግዛት እራሱን በማዘመን ቅርጹን ብቻ ለወጠ እንጂ አላበቃም። በኦሮሞ አውድ ከቅኝ ግዛት መፋታት ማለት የኢትዮጵያ መንግሥት መሠረቶች የሆኑትን የቋንቋ ተዋረዱን፣ የጤና አገልግሎት ተደራሽነቱን፣ የንግድ እና የስብከት ቋንቋውን፣ የትምህርት ሥርዓቱን፣ የፍትሕ ተደራሽነቱን እና የዜግነት ትርጉሙን ጥያቄ ዉስጥ ማስገባት ማለት ነው። በሌላ አባባል በኦሮሞ አመለካከቶች እና ተግባሮች ላይ ተመስርተው አዳዲስ መዋቅሮችን—ትምህርት ቤቶችን፣ ፍርድ ቤቶችን፣ ሚዲያዎችን እና ቢሮክራሲዎችን—በንቃት መገንባት ማለት ነው። ይህ በገዛ ደንባቸው የመኖር መብት የላችሁም ተብለው ለተነገራቸው ሕዝቦች “ዳግም የመኖር” ፕሮጀክት ነው።
በፍትሃዊነት፣ በሁሉን አቀፍነት እና ከቅኝ ግዛት መፋታት ፅንሰ ሀሳብ ተግባራዊ እውነታ ላይ የተመሠረተ እንደገና የተቀረጸ የቋንቋ ፖሊሲ ቋንቋን ከልዩነት ምንጭነት ወደ ትብብር መሠረትነት ሊለውጠው ይችላል። ለኦሮሚያም ሆነ በአጠቃላይ ለኢትዮጵያ ወደፊት የሚወስደው መንገድ የአንዱን የበላይነት በሌላ በመተካት ሳይሆን ሁሉም ቋንቋዎችና ተናጋሪዎቻቸው በአገሪቱ ሁለንተናዊ ሕይወት ውስጥ እኩል መሳተፍ የሚችሉበትን ሥርዓት በመገንባት ላይ የተመሰረተ ነው። ይህ ያልተጠናቀቀው የብዝሃ ቋንቋ ፕሮጀክት ነው። ይህ የነፃ መውጣት ጥሪ ነው። ይህ ትግል ደግሞ ባለንበት ቦታ እና በምናደርገው ነገር ሁሉ ይጀምራል፤ ህልም ለማለም ብቻ ሳይሆን ዓለምን ለመለወጥ ህልም የሚያልሙ በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ሰዎች መካከል እስክንሆን ድረስ ትግሉ ይቀጥላል። ቋንቋ የባህል መገለጫ ብቻ ሳይሆን የኢኮኖሚ ኃይል፣ የዲፕሎማሲ፣ የቴክኖሎጂ እና የዓለም አቀፍ ተጽዕኖ መሣሪያም ጭምር ነው።
