ይህ ጽሑፍ በዘመናዊ ፖለቲካና ሕግ ፍልስፍና ውስጥ አከራካሪ የሆነውን የቡድን እና የግለሰብ መብቶች ግንኙነት ያብራራል። የምዕራቡ ሊበራሊዝም ለግለሰብ መብቶች ቅድሚያ ቢሰጥም፤ ከማህበረሰባዊነት፣ ከብዝሃ ባህላዊንት እና ከድህረ-ቅኝ ግዛት ንድፈ-ሐሳብ የሚመነጩ አመለካከቶች ግን የቡድን መብቶች ቀዳሚነት ሊኖራቸው እንደሚገባ ይከራከራሉ። ጽሑፉ የቡድን መብቶች አስፈላጊ የሚሆኑባቸውን ሦስት ዘርፎች ይተነትናል፤ እነሱም፦ የአናሳ ባህሎች ሕልውና፣ የታሪካዊ ኢፍትሃዊነቶች ማስተካከያ እና የጋራ የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብት ናቸው።
ከሐተታው በፊት ዋና ዋና ቃላትን መበየን ለውይይቱ ግልጽነት አስፈላጊ ነው፦
- የቡድን መብቶች፦ አንድ ግለሰብ የአንድ የጋራ አካል (እንደ ነባር ሕዝብ፣ ብሔረሰብ ወይም የሃይማኖት ማህበረሰብ) አባል በመሆኑ የሚያገኛቸው መብቶች ናቸው። እነዚህም የቋንቋ፣ የመሬት ባለቤትነት እና ራስን በራስ የማስተዳደር መብቶችን ያካትታሉ።
- የግለሰብ መብቶች፦ በሊበራል አስተሳሰብ የሚገለጹ፣ ለእያንዳንዱ ሰው በተናጠል የሚሰጡ መሠረታዊ ነፃነቶች ናቸው። ለምሳሌ፦ ሐሳብን የመግለጽ፣ የእምነት እና የመንቀሳቀስ ነፃነት እንዲሁም በሕግ ፊት የፍትህ ሂደት እና እኩልነትን ይመለከታሉ።
- የቡድን መብቶች “ቀዳሚነት“፦ ይህ ሲባል የግለሰብ መብቶችን መቃወም ወይም መጣስ ማለት አይደለም። ይልቁንም፣ በሁለቱ መብቶች መካከል ግጭት ወይም አለመግባባት በሚፈጠርበት ጊዜ፣ ለቡድኑ የጋራ ደህንነትና ሕልውና ሲባል በሕግ መሠረት ቅድሚያ መስጠትን ያመለክታል።
የዚህ ጽሑፍ ዋና መከራከሪያ የማህበረሰቦች ሕልውና እና ባህላዊ ማንነት አደጋ ላይ በሚወድቅበት ጊዜ የቡድን መብቶች ቅድሚያ ሊሰጣቸው እንደሚችሉ እና እንደሚገበም ይሞግታል። ኪምሊካ እንደሚገነዘበው፣ የግለሰብ ነፃነት ትርጉም የሚኖረው ለምርጫ አማራጭ የሚሆኑ የጋራ እሴቶችን፣ ቋንቋንና ልምዶችን የያዘ “ማህበራዊ ባህል” ሲኖር ብቻ ነው። የአናሳ ባህሎች አባላት የማህበራዊ ባህላቸው ህልዉና ብዙውን ጊዜ ለብዙሃኑ ማኅበረሰብ ግፊት ተጋላጭ ነው። የአብዛኛው ሕዝብ ቋንቋ ተቋማትን የሚቆጣጠር ከሆነ፣ የኢኮኖሚ ልማት ባህላዊ አከባቢያቸውን የሚያወድም ከሆነ ወይም በክልል ፖሊሲዎች የባህል ውህደት ማንነታቸውን እንዲያጡ ሲገደዱ፣ ግለሰቦች በእውነት ነፃ ናቸው ሊባል አይችልም። እንደ ሆብሰን ገለጻ፣ እነዚህ ግለሰቦች ማንነታቸውን ሰውተው በመዋሃድ ወይም ተሸማቆ በመኖር መካከል ሁለት መጥፎ ምርጫ ይገጥማቸዋል። ስለዚህ የቡድን መብቶችን ማስከበር ከሊበራሊዝም ጋር የሚጋጭ ሳይሆን፣ ለእውነተኛ የግለሰብ እኩልነት ቅድመ ሁኔታ ነው። የተባበሩት መንግሥታት ድንጋጌ (UNDRIP) እንደሚያመለክተው፣ በቡድንና በግለሰብ መካከል የማይነጠል ትስስር ስላለ ቡድኑ ሲጠፋ የግለሰቡም መብቶች ትርጉም ያጣሉ።
ቡድናዊ መብቶች በተፈጥሯቸው ፀረ-ሊበራል ናቸው የሚለው የተለመደ አመለካከት የተሳሳተ ነው። እንደ ዊል ኪምሊካገለጻ፣ የሊበራሊዝም አስተሳሰብ ከአናሳ ባህሎች የመጡ ግለሰቦች ከሌላው ማኅበረሰብ ጋር እኩል ደረጃ እንዲኖራቸው ለማረጋገጥ የቡድን መብቶች አስፈላጊ መሆናቸውን ይገነዘባል።
ኪምሊካ ለዚህ ጉዳይ ሁለት መሠረታዊ ልዩነቶችን ያስቀምጣል፦
- ውስጣዊ ገደቦች (Internal Restrictions)፦ አንድ ቡድን የራሱን አባላት መብትና ነፃነት የሚገድብበት ሁኔታ ሲሆን፣ ይህ ከሊበራል እሴቶች ጋር ሊጋጭ ይችላል።
- ውጫዊ ጥበቃዎች (External Protections)፦ አንድ አናሳ ቡድን ራሱን ከሰፊው ማኅበረሰብ ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ተፅዕኖ ለመከላከል የሚጠቀምበት መብት ነው።
የቡድን መብቶች “ቀዳሚነት” በተለይ ለነዚህ ውጫዊ ጥበቃዎች እጅግ አስፈላጊ ነው፤ ምክንያቱም አንድ ማኅበረሰብ ራሱን ከውጭ ተፅዕኖ መከላከል ካልቻለ፣ አባላቱ እንደ ግለሰብ ያላቸው ነፃነትና እኩልነት ዋስትና አይኖረውም።
በኢትዮጵያ የቡድን እና የግለሰብ መብቶች ክርክር ረቂቅ ፍልስፍና ሳይሆን አንገብጋቢ ፖለቲካዊ እውነታ ነው። ይህም ከኢትዮጵያ ሕዝብ ቁጥር ከ50 በመቶ በላይ በሚሆነው የኦሮሞ ሕዝብ የነፃነት ትግል ውስጥ ጎልቶ ይታያል። ላለፈው አንድ ተኩል ምዕተ ዓመት የማዕከላዊው ፖለቲካ ጥያቄ የነበረው የብሔር ማንነት እና የመሬት ባለቤትነት ጉዳይ፣ በሕገ መንግሥቱ ከሰፈሩት የግለሰብ መብቶች በላይ ቅድሚያ ሊሰጣቸው እንደሚገባ ጽሑፉ ይሞግታል። በተለይም በኦሮሞ የፖለቲካ አስተሳሰብ ውስጥ፣ ከታሪካዊው የቅኝ ግዛት መዋቅርና አሁን ካለው የፌዴራሊዝም አወቃቀር አንጻር የቡድን መብቶች መከበር የግለሰብ መብቶችን ለማረጋገጥ መሠረታዊ ቅድመ ሁኔታ መሆኑን ይከራከራል።
የዘመናዊቷ ኢትዮጵያ ግንባታ ሂደት፣ በተለይም በ19ኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ የነበረው የሚኒሊክ ወረራ፣ ኦሮሞን በመዋቅራዊ ሁኔታ ወደ ዳር የገፋ ነበር። በዚህም ፖለቲካዊ አናሳ ተደርገዉና ወደ ዳር ተገፍተው ኖሯዋል። የተራቀቀው ሀገር በቀሉ የአስተዳደር ሥርዓት ገዳ እኩልነት ያለውና ዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ታፍኖበት፣ የኦሮሞ ማንነትም አዋራጅና ጸያፍ ስያሜ ተለጥፎበት እንዲገለል ተደርጓል። ማዕከላዊው መንግሥት የአማርኛ ቋንቋንና የኦርቶዶክስ እሴቶችን በብቸኝነት በማስፈን፣ ኦሮሞን እንደ እኩል ዜጋ ሳይሆን እንደ ብሔራዊ ስጋት ይመለከተው ነበር።
ለዚህም እንደ ተድላ ኃይሌ ያሉ ልሂቃን፣ የአማራን ባህል “የላቀ” አድርገው በመቁጠር ኦሮሞዎች ቋንቋቸውንና ሃይማኖታቸውን ቀይረው እንዲዋሃዱ በግልጽ ይመክሩ ነበር። ይህ አስተሳሰብ ኦሮሞዎች “የማንነት ኩራት የሌላቸው” እንደሆኑ በማመን፣ በውትድርና እና በትምህርት አማካኝነት ማንነታቸውን ሰርዞ ለማጥፋት የታለመ የታሪክ ጠባሳ ነው። ኧርነስት ጌልነር ኢትዮጵያን “የብሔሮች እስር ቤት” ሲል የገለጻት ሲሆን፣ በዚህ ሥርዓት ውስጥ የደቡብ ኢትዮጵያ ሕዝቦች ቋንቋዎች ለትምህርትም ሆነ ለአስተዳደር እንዳይውሉ ታግደው ነበር። ይህ የባህል እና የቋንቋ ጭቆና በ1933 የትምህርት ሚኒስትሩ ሳህሌ ጸዳሉ ባቀረቡት ጥሪ በግልጽ ታይቷል። ሳህሌ ጸዳሉ ሴማዊ ያልሆኑ ቋንቋዎችን “የአረማውያን ቋንቋዎች” ሲሉ በመፈረጅ እንዲከለከሉ ጠይቀው ነበር። እሳቸው እንደሚከራከሩት፣ የአገር አንድነት የሚረጋገጠው በአንድ ቋንቋ፣ በአንድ ሃይማኖት እና በአንድ ልማድ ብቻ ነው። በመሆኑም የኢትዮጵያን ሉዓላዊነት ለመጠበቅ አማርኛና ግዕዝ ብቸኛ ኦፊሴላዊ ቋንቋዎች እንዲሆኑ፣ ሌሎች “አረማዊ” የተባሉ ቋንቋዎች ግን እንዲጠፉ የቀረበው የፖሊሲ ሐሳብ የብዝሃነትን መታፈን ቁልጭ አድርጎ ያሳያል።
እነዚህ ጥቅሶች በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ እና ከዚያ በፊት በነበሩት ዘመናት የበላይ የነበረውን “የግዳጅ ማዋሃድ አስተምህሮ“ በግልጽ ያሳያሉ። ይህ ፖሊሲ የአማራ-ክርስትናን ማንነት በማዕከልነት ለማስከበር ሲባል፣ ሴማዊ ያልሆኑ ቋንቋዎችንና ባህሎችን “አረማዊ” በሚል ስም ለማፈን እንደ መሣሪያ ያገለግል ነበር። በንጉሠ ነገሥቱ (እስከ 1974) ወይም በደርግ (1974-1991) ሥርዓቶች ውስጥ የነበረ ኦሮሞ፣ የግለሰብ መብቶችን ብቻ ሳይሆን እነዚያን መብቶች ለመጠቀም የሚያስፈልገውን “የቡድን ዐውድ“ ጭምር ተነፍጎ ነበር። የቋንቋው ሕጋዊነት መታገዱ፣ ታሪኩ ከትረካዎች መሰረዙና ፖለቲካዊ እንቅስቃሴው እንደ ሽብር መቆጠሩ፣ ግለሰቡ በማንነቱ እንዲሸማቀቅ አድርጎታል። ይህ የታሪክ ጠባሳ ዛሬ በኢትዮጵያ ለሚታዩ ብሔር-ተኮር ግጭቶችና ፖለቲካዊ ውጥረቶች መሠረታዊ ምክንያት ነው። የዘመኑ ምሁራንና የፖለቲካ ንቅናቄዎች እንደሚከራከሩት፣ እውነተኛ ብሔራዊ ጥንካሬ የሚገኘው በግዳጅ ውህደት ሳይሆን፣ የሀገሪቱን ብዝሃነት በፍትሃዊነት እውቅና በመስጠት ነው። ዛሬ በዓለም አቀፍ ደረጃ እ
ንደ ተባበሩት መንግሥታት የነባር ሕዝቦች መብት ድንጋጌ (UNDRIP) ያሉ ሕጎች፣ ባህልና ማንነትን እንደ መሠረታዊ የቡድን ሰብአዊ መብቶች በመቁጠር ይህንኑ እውነት ያጠናክራሉ።
በአፍሪካም ሆነ በኦሮሞ አስተሳሰብ፣ መሬት ከሸቀጥ ባለፈ የማንነት መገለጫ፣ የባህል ምንጭ እና የታሪክ ትዉስታ መዝገብ ነው። የግለሰብ ባለቤትነት ይህንን ትውልድ ተሻጋሪ ትስስር ይበጣጥሳል። እንደ ነባር ሕዝቦች እሳቤ መሬት በማህበረሰቡ በወል የሚያዝ ሲሆን፣ በ1912 አንድ የሌጎስ የጎሳ መሪ እንደገለጹት፦ “መሬት የብዙዎቹ የሙታን (ቅድመ አያቶች)፣ የጥቂቶቹ የሕያዋን (አሁን ያሉት) እና ገና ያልተወለዱት የትየሌሌ ትውልዶች (የወደፊት ትውልዶችም) የጋራ ሀብት ነው።”
የቡድን የመሬት መብት ቀዳሚነት አስፈላጊ የሚሆንባቸው ዋና ዋና ምክንያቶች፦
- ትውልድ ተሻጋሪነት፦ የአሁኑ ትውልድ መሬቱን ከአባቶቹ የወረሰው ለወደፊት ትውልድ የማስተላለፍ የሞራል ግዴታ ስላለበት እንጂ እንደ ግል ንብረት ሊሸጠው አይገባም።
- የመብት ጥበቃ፦ የምዕራባውያኑ የግለሰብ ንብረት ፅንሰ-ሀሳብ በቅኝ ግዛት የተነጠቀን መሬት ሕጋዊ ለማድረግ የሚጠቀሙበት መሣሪያ ነው። የግለሰብ መብትን ብቻ ማጉላት ታሪካዊ ዘረፋን ያጸናል።
- ኢኮኖሚያዊ ዋስትና፦ ግለሰቦች መሬታቸውን የመሸጥ መብት ቢኖራቸው፣ በድህነትና በገበያ ጫና ምክንያት መሬታቸውን ሊያጡ ይችላሉ። ይህም የወደፊት ትውልድን መሬት አልባ በማድረግ ባህላዊ ቅርሱን እንዲያጣ ያደርገዋል።
ስለዚህ የቡድን የመሬት መብት መከበር፣ ነባር አባላት በድህነት ምክንያት መሬታቸውን እንዳይነጠቁና የማህበረሰቡ ሕልውና ዘላቂ እንዲሆን የሚያደርግ ዋስትና ነው።
የባህል መብቶች ከግለሰቡ የሐሳብ፣ የእምነትና የቋንቋ ነፃነት ጋር በማይነጣጠል ሁኔታ የተቆራኙ ናቸው። እንደ ቻርለስ ቴይለር እሳቤ፣ ቋንቋና ባህል በግለሰቦች ብቻ ሊጠበቁ የማይችሉ የማህበረሰብ ውጤቶች ናቸው። ማክዶናልድ (1991) እንደሚሞግተውም፣ የአንድ ግለሰብ ማንነት ከባህላዊ ቡድኑ ጋር ያለው ትስስር በፈቃደኝነት ምርጫ ላይ ብቻ የተመሠረተ ሳይሆን ጥልቅ መሠረት ያለው በመሆኑ፣ ይህንን የጋራ ማንነት መጠበቅ ለፍትሐዊ ማህበረሰብ ግንባታ ወሳኝ መሠረት ነው።
የቡድን መብቶች ቀዳሚነት ሌላው መሠረታዊ ምክንያት ሥርዓታዊ የታሪክ በደሎችን ማረም ነው። የ1995ቱ የኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት አገሪቱን በብሔር ማንነትና አሰፋፈር ላይ በመመስረት በክልሎች መከፋፈሉ ለዚህ ትልቅ ማሳያ ነው፦
- የኦሮሚያ ክልል መዋቅር፦ ይህ አወቃቀር ለኦሮሞ ሕዝብ የራሱ ሕገ መንግሥት፣ የሕግ አውጪና አስፈጻሚ አካላት ያሉት የራስ ገዝ አስተዳደር ሰጥቷል።
- የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብት፦ የሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 39 ለእያንዳንዱ “ብሔር፣ ብሔረሰብና ሕዝብ” መገንጠልን ጨምሮ ያለ ገደብ የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብት በመስጠት የቡድን መብትን አጽንቷል።
የፌዴራሉ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 49(5) የኦሮሚያ ክልል በአዲስ አበባ ላይ ያለውን “ልዩ ጥቅም” እውቅና ይሰጣል። ለኦሮሞ የፖለቲካ ንቅናቄ ፊንፊኔ በኦሮሚያ የተከበበች ታሪካዊ የኦሮሞ ከተማ ናት። “ልዩ ጥቅም” የሚለው ጽንሰ-ሐሳብ (አከራካሪ ቢሆንም) የሚከተሉትን ነጥቦች ያረጋግጣል፦
- ኦሮሞ ከተማዋን እንደ ነዋሪ ብቻ ሳይሆን እንደ ባለቤት የመቁጠር መብት እንዳለው።
- ከአንድ ዓይነትነት (ጠቅላይ ሥርዓት) ወደ ቡድን መብቶች ማዕቀፍ የተደረገ ሥር-ነቀል ለውጥ መሆኑን።
- ታሪካዊ ኢፍትሃዊነትን ለማረም እና የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብትን ለመጠበቅ እንደ አስፈላጊ “ጋሻ” ማገልገሉን።
ይህ አመለካከት ከመደበኛ እኩልነት (Formal Equality) ይልቅ በተጨባጭ እኩልነት (Substantive Equality) ማዕቀፍ ውስጥ ትክክለኛነት ያለው ሲሆን፤ ሁሉንም ግለሰቦች አንድ ዓይነት አድርጎ የሚያስተናግደው መደበኛ እኩልነት ግለሰቦች ከምዕተ-ዓመታት ባህላዊ መድልዎ፣ ማኅበራዊ መገለልና ኢኮኖሚያዊ ኢፍታዊነት የተነሳ እጅግ በተለያዩ የመነሻ ደረጃዎች ላይ እንደሚገኙ ችላ ይላል። በመሆኑም የቡድን መብቶች ቀዳሚነት መዋቅራዊ አለመመጣጠንን ለማፍረስ እንደ ጊዜያዊ ማስተካከያ የሚያገለግል እንጂ ዘላቂ መብት አይደለም፤ በዚህም ያለፉ በደሎችን ለማረም ሲባል ለቡድን ጥያቄዎች ቅድሚያ መስጠት የግለሰብ መብቶችን መጣስ ሳይሆን፣ ከዚህ ቀደም የደረሱ ስልታዊ ጥሰቶችን በማስተካከል ለእውነተኛና ፍትሃዊ የግለሰብ እኩልነት መሠረት መጣል ነው።
ይህ የቡድን ፍላጎት ቀዳሚነት ሕጋዊ አያዎ (Paradox) የሚፈጥር ሲሆን፣ የአዲስ አበባ ነዋሪዎች ‘ራስን በራስ የማስተዳደር’ መብት ብቻ ሲኖራቸው፣ የኦሮሞ ብሔር ግን ‘የራስን ዕድል በራስ የመወሰን’ መብት የተጎናጸፈበትን ልዩነት ያጎላል። ይህንን ‘ልዩ ጥቅም’ ለመግለጽ የሚሞክሩ ረቂቅ ሕጎችም ‘የኦሮሞ ብሔር’ የሚለውን ትርጉም ከከተማው ውጭ ከሚኖረው ማህበረሰብ ጋር በማቆራኘት ረገድ ግልጽነት ስለሚጎድላቸውና የጋራ ጥያቄዎችን ስለሚያደበዝዙ ከፍተኛ ትችት ይሰነዘርባቸዋል። ይህ ሕጋዊ ውዝግብ የቡድን መብቶች ተለዋዋጭ መሆናቸውን የሚያሳይ ቢሆንም፣ ኦሮሞ ያልሆኑ የከተማዋ ነዋሪዎች በከተማው አስተዳደር ውስጥ በእኩልነት የመሳተፍ ግለሰባዊ መብታቸው ከሚጣረስበት ሁኔታ ጋር ሲጋጭ፣ የኦሮሞ ፖለቲካ ልሂቃን ግን ይህንን አሳብ የክልል ሉዓላዊነትን ለማስጠበቅ እንደ መሣሪያ ይጠቀሙበታል።
መንግሥት የኦሮሞን የመሬት ባለቤትነት መብት አለማረጋገጡ፣ ክልሉ ከፍተኛ የቡና እና የማዕድን ሀብት አምራች ቢሆንም የአካባቢው ማኅበረሰብ ግን ተጠቃሚ አለመሆኑ የቡድን መብት ጥያቄውን ይበልጥ ያጠናክረዋል። ለምሳሌ እንደ ለገ ዳምቢ የወርቅ ማዕድን ያሉ ፕሮጀክቶች ያስከተሉት የአካባቢ ብክለት እና መፈናቀል፣ መንግሥት ከዜጎች ጤና እና ንብረት ይልቅ ለገቢ ቅድሚያ እንደሚሰጥ የሚያሳዩ በመሆናቸው፤ በዚህ ረገድ የሀብት ቁጥጥር የቡድን መብት ከዘራፊ የመንግሥት ካፒታሊዝም መከላከያ ብቸኛው ጋሻ ተደርጎ ይወሰዳል። የጋራ ባለቤትነትና ቁጥጥር በሌለበት ሁኔታ የኦሮሞ ገበሬ በፌዴራል መንግሥትም ሆነ በውጭ ባለሀብቶች የሚደርስበትን በደል የመቋቋም አቅም ስለማይኖረው፣ የግለሰብን መብት ብቻ የሚያቀነቅነው ሊበራሊዝም በኢትዮጵያ ያለውን የብሔር ፖለቲካ ተጨባጭ ሁኔታ ችላ ይላል። በመሆኑም ኢትዮጵያ እርስዎን እንደ ረቂቅ ዜጋ ሳይሆን እንደ አንድ የብሔር ቡድን አባል አድርጋ ትቆጥራለች። መንግሥት ዜጎችን የሚመለከተው በብሔር ማንነታቸው በኩል እስከሆነ ድረስ፣ እንደ እኩል ዜጋ ለመታየት የቡድን መብት መከበር ቅድመ ሁኔታ መሆኑንና ይህም ከአናሳ ልሂቃን ታሪካዊ የበላይነት ለመከላከል አስፈላጊ መሆኑ መከራከሪያውን ያጎሏል።
የኦሮሞ የፖለቲካ ትግል የቡድን መብቶችን እንደ ፍጹም እና የማይደፈሩ አድርጎ መውሰድ ሊያስከትል የሚችለውን አደጋ ይገነዘባል፤ ምክንያቱም በክልሉ የሚኖሩ አናሳ ብሔረሰቦችን መብት ማፈን ትግሉ የሚቃወመውን የ”ቅኝ ግዛት” አመክንዮ ራሱ መልሶ እንደመተግበር ይቆጠራል። በተለይም በፊንፊኔ ጉዳይ የሚነሳው የ”ልዩ ጥቅም” ጥያቄ የሌሎች ነዋሪዎችን መብት የሚደፈጥጥ ከሆነ አዳዲስ ተጎጂዎችን ከመፍጠሩ ባለፈ፣ ሥርዓቱ ከ”ብሔር ፌደራሊዝም” ወደ “ብሔር ፊውዳሊዝም” እንዲቀየር ያደርገዋል። በእንደዚህ ዓይነት ሥርዓት ውስጥ አንድ ግለሰብ ፍትሕ የማግኘት መብቱ ሙሉ በሙሉ የሚወሰነዉ በክልሉ ዋንኛዉ ቡድን ውስጥ መካተቱ ወይም አለመካተቱ ላይ የተመሠረተ ይሆናል። ስለሆነም ለቡድን ጥቅም ብቻ ቅድሚያ የሚሰጥ ሥርዓት ደግሞ፣ የአንድ ግለሰብ ፍትሕ የማግኘት ዕድል በክልሉ የበላይነት ካለው ቡድን ጋር ባለው ቁርኝት ላይ ብቻ እንዲመሰረት በማድረግ የግለሰባዊ ነፃነትን ዋጋ ያሳጣዋል።
ስለሆነም የኦሮሞ ሕዝብ የነፃነት ትግል ከታሪካዊ የቅኝ ገዥ መደቦች ጭቆና ለመውጣት የታለመ ቢሆንም፣ የብሔር ፌዴራሊዝም ትግበራ ለራሱ የሚጠይቀውን የቡድን መብት በግዛቱ ውስጥ ለሚኖሩ አናሳ ብሔረሰቦች የማይነፍግ ሊሆን ይገባል። የኦሮሞ ነፃነት ተሟጋቾች አንቀጽ 39ን እንደ ስትራቴጂካዊ መሣሪያ በመጠቀም፣ የቡድን መብት ቀዳሚነት የሚረጋገጠው በሕዝበ ውሳኔ (Referendum) በሚሰጥ ሕዝባዊ ውሳኔ መሆኑን ይከራከራሉ። በዚህ መሠረት፣ በዲሞክራሲያዊ መንገድ የሚገለጸው የብዙኃኑ የቡድን ፍላጎት ከአናሳዎች የግል መብት ጋር ተጣጥሞ ሊሄድ የሚችልበትን ዕድል የሚፈጥር ሲሆን፣ ይህም የብዙኃኑን የቅድሚያ መብት እያከበረ አናሳዎችም መብታቸው ተከብሮ አብረው የሚኖሩበትን የፖለቲካ ሥርዓት ለመገንባት እንደ መፍትሔ ይታያል።
በኢትዮጵያ የኦሮሞ ፖለቲካ እንቅስቃሴ እንደሚታየው፣ የቡድን መብቶች በግለሰብ መብቶች ላይ ያላቸው ቀዳሚነት ከጭቆና ነፃ ለመውጣት እንደ አስፈላጊ መሣሪያ የሚያገለግል ቢሆንም፣ አዳዲስ ተጎጂዎችን የመፍጠር አደጋ ያለበት ባለሁለት ስለት ሰይፍ ነው። ሆኖም ኦነግ በኦሮሚያ ውስጥ ለሚኖሩ አናሳ ብሔረሰቦች ራስን በራስ የማስተዳደር፣ ባህላቸውን የማዳበር እና የመግለጽ ነፃነትን እውቅና በመስጠት ይህንን የቡድን መብቶች ቀዳሚነት የሚፈጥረውን ማዕከላዊ አያዎ (Paradox) ለመፍታት ይሞክራል። ይህ አካሄድ የብዙኃኑን የቡድን መብት ከአናሳዎች ሰብአዊ እና ፖለቲካዊ መብቶች ጋር በማስማማት፣ ሥርዓቱ ወደ ብቸኛ የበላይነት እንዳያመራ የሚከላከል ሚዛን ሆኖ ያገለግላል።
በኦሮሚያ የሚነሳው የቡድን መብቶች ቀዳሚነት ጥያቄ ያለፈውን መዋቅራዊ የሥልጣን እና የሀብት ሚዛን መዛባት ለማስተካከል የሚረዳ ‘የሽግግር’ አስፈላጊ ምዕራፍ ተደርጎ ሊወሰድ ይገባል። ይሁን እንጂ ይህ ሂደት በራሱ የመጨረሻ ግብ ሊሆን አይችልም፤ ይልቁንም ዘላቂና የተረጋጋ የፖለቲካ ሥርዓት ለመገንባት የቡድን እና የግለሰብ መብቶች ተቀናጅተው የሚሄዱበትን ቀመር መፍጠር የግድ ይላል። ኢትዮጵያ ይህንን የአያዎ ውስብስብ ችግር በዘላቂነት መፍታት ካልቻለች፣ በኦሮሞ እና በፌዴራል መንግሥት እንዲሁም በሌሎች ብሔሮች መካከል ያለው ውጥረት እና አለመረጋጋት ተባብሶ መቀጠሉ አይቀሬ ነው። በመሆኑም የቡድን መብት ቀዳሚነት ለታሪካዊ በደሎች አስፈላጊ ማስተካከያ ቢሆንም፣ ወደ ዘላቂ አምባገነንነት እንዳይቀየር ከፍተኛ ጥንቃቄ ሊደረግበት ይገባል።
የቡድን መብቶች ቀዳሚነት ማለት ያልተገደበ የቡድን ሥልጣን ማለት እንዳልሆነ ሊሰመርበት ይገባል፤ ይልቁንም ሕጋዊነቱ በሦስት መሠረታዊ ቅድመ ሁኔታዎች ላይ ሊመሠረት ይገባል። በመጀመሪያ፣ የቡድን መብት ዓላማው ቡድኑን ከውጫዊ ስጋቶች መጠበቅ እንጂ በውስጡ ያሉ ተቃዋሚዎችን ለማፈን ወይም የግለሰብ ነፃነትን ለመገደብ መዋል የለበትም። ሁለተኛ፣ ማንኛውም የቡድን አባል ያለ ምንም አካላዊ ጥቃትም ሆነ የሕግ ቅጣት ከቡድኑ የመውጣት (Right to exit) ነፃነቱ ሊከበርለት ይገባል። ሦስተኛ፣ የቡድኑ ውስጣዊ የውሳኔ አሰጣጥ ሂደቶች ፍትሐዊነትን፣ ዲሞክራሲያዊ ተሳትፎን እና መሠረታዊ የሰብአዊ መብቶች ደረጃን ያሟሉ መሆን አለባቸው። እነዚህ መሥፈርቶች ሲሟሉ ብቻ የቡድን መብት የነፃነት መሣሪያ እንጂ የጭቆና ምንጭ እንዳይሆን ያደርጉታል። የቡድን መብቶች ቀዳሚነት እንደ አውዱ እና እንደ መብቱ ዓይነት የሚለያይ ደረጃ ያለው መሆን አለበት፤ ይህም እንደ መሬት፣ ቋንቋ፣ ባህል እና ራስን በራስ ማስተዳደር ባሉ “ውጫዊ ጥበቃዎች” ላይ ጠንካራ መሆን ሲገባው፣ እንደ የመንቀሳቀስ እና የሐሳብ ነፃነት ባሉ “ውስጣዊ ገደቦች” ላይ ግን የግለሰብ እኩልነት እና ክብር የበላይነት እንዲኖረው ለማድረግ ልል መሆን ይኖርበታል። በእነዚህ መሠረታዊ የግለሰብ መብቶች ላይ ጥሰት ሲፈጸም የመንግሥት ጣልቃ ገብነት አስፈላጊ ሲሆን፣ እነዚህ ሚዛኖች እስከተጠበቁ ድረስ የቡድን መብት ቀዳሚነት ከሊበራሊዝም መርሆዎች ጋር አይቃረንም። ይልቁንም ከአናሳ ወይም ከተጨቆነ ባህል ለሚመጡ ዜጎች እውነተኛ እኩልነትን ለማረጋገጥ የሚደረግ አስፈላጊ መዋቅራዊ ማስተካከያ ተደርጎ ይወሰዳል።
የኦነግ የመብቶች ፍልስፍና በኢትዮጵያ ውስጥ የቡድን መብቶች ለግለሰብ ነፃነት መረጋገጥ መሠረታዊ ቅድመ ሁኔታ ናቸው በሚል እሳቤ ላይ የተገነባ ሲሆን፣ ድርጅቱ የኦሮሞ ሕዝብና ሌሎች የተጨቆኑ ብሔሮች የጋራ ማንነት፣ የታሪካዊ ኢፍትሃዊነት ማስተካከያ እና የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብት (በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 39 መሠረት የመገንጠልን መብት ጨምሮ) ከሌሎች የቡድን ጥያቄዎች ሁሉ ቀዳሚ እንዲሆኑ ይታገላል ። ይህ የቡድን መብት ቀዳሚነት ከታሪካዊ ጭቆና እንደ መከላከያ “ጋሻ” የሚያገለግል ቢሆንም፣ ኦነግ የጋራ መብቶች የውስጥ ተቃዋሚዎችን ለማፈን ወይም የአናሳዎችን መብት ለመደፍጠጥ መዋል እንደሌለባቸው በማመን፣ እንደ የሐሳብን መግለጽ ነጻነት፣ የእምነት ነጻነት እና በሕግ ፊት እኩል መሆን ያሉ የግለሰብ መብቶች እንዲከበሩና በኦሮሚያ የሚኖሩ አናሳዎችም በዓለም አቀፍ ሕግ መሠረት ዋስትና እንዲያገኙ አጥብቆ ይሰራል ። ስለሆነም በኦሮሚያ ውስጥ ለሚኖሩ አናሳ ብሔረሰቦች ራስን በራስ የማስተዳደር፣ ባህላቸውን የማዳበር እና በዓለም አቀፍ ሕግ መሠረት የግለሰብና የቡድን መብቶቻቸው እንዲከበሩ በማድረግ የቡድን መብቶች ቀዳሚነት ሊፈጥር የሚችለውን ሕጋዊና ፖለቲካዊ አያዎ ይፈታል። በዚህም ድርጅቱ የቡድን መብቶችን የነፃነት መሣሪያ በማድረግ ብቻ ሳይወሰን፣ የገዳ እሳቤን መሠረት በማድረግ አዳዲስ ተገፊዎች እንዳይፈጠሩ ይከላከላል፤ እንዲሁም ሁሉንም ያሳተፈ ዴሞክራሲያዊ ሥርዓትና ፍትሕን ለማረጋገጥ ይጥራል።
ለማጠቃለል ያህል፤ በኦነግ ዕይታ የቡድን መብቶች ቀዳሚነት የግለሰብ መብቶች እንዲከበሩና ዘላቂ እንዲሆኑ የሚያስችል መሠረታዊ ዴሞክራሲያዊ ምህዳር የሚፈጥር መሣሪያ ነው።
ዳዊት አብደታ
